ՎԱՐԴԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ / Հայհոյանքի ուժը

Վա­ղուց էի մտմտում հայ­հո­յա­խո­սութ­յան հաղ­թար­շավն ու նրա ա­րա­տը պար­սա­վել: Եվ ի­րոք, հա­պա մի պահ մեր շուր­ջը նա­յենք, հա­մա­ցան­ցում զօր ու գի­շեր բա­զում ո­գես­պառ, ու­նայ­նա­գործ էակ­ներ հոգ­ևոր պժգանք՝ գար­շանք են ցրում: Ի­մա­ցութ­յան ա­կունք­նե­րը կար­ծես ցա­մա­քել են, ան­զո­րութ­յան նա­խա­պա­շա­րու­մի քա­րո­զը՝ վա­րա­րել: Ա­մե­նուր խար­խա­փանք է ու ա­տե­լա­վառ շփոթ. գո­յի­մաստ խոս­քի՝ գրե­թե իս­պառ բա­ցա­կա­յութ­յուն։ Հենց մի նշույլ ան­հա­մա­ձայ­նութ­յան, և մարդս պատ­րաստ է ի ցույց հա­նել մայ­րե­նի լեզ­վի նկուղ­նե­րից գո­յա­ցող հայ­հո­յա­խո­սութ­յուն­նե­րի ողջ զի­նա­նո­ցը…

– Ի՞նչ կա զար­մա­նա­լու, բա ա­սում ես՝ ու­շունց ես տա­լիս, բա ու­շունցն ի՞նչ ա­նի դրանց,- ա­սաց Խո­րե­նը՝ հայ­հո­յա­խոս պատ­կա­ռե­լի բա­րե­կամս, ու ան­հաս­ցե հայ­հո­յեց:- Հ­րեն,- հան­դարտ շա­րու­նա­կեց,- էդ­քան խա­չեր են դնում՝ հե­րիք չի, էլ բար­ձունք չեն թո­ղել՝ պղծել են, հի­մա էլ, խելք­նե­րին ա­շե­ցեք, Ք­րիս­տո­սի ար­ձանն են ու­զում դնեն: Ա՛, ձեր… խալ­խերն ինչ են ա­նում, դուք՝ ինչ… Էլ աշ­խար­հում քա­ղաք չեն թո­ղել՝ ե­կե­ղե­ցի են կա­ռու­ցել, իսկ եր­կի՞­րը… ձե­ռից գնում է:

Խո­րե­նը հան­րա­ճա­նաչ էր ու տա­րի­քի հետ նաև՝ բե­ռով վաս­տակ ու­ներ: Հայ­հո­յել սի­րում էր, բայց ոչ եր­բեք՝ տա­նը։ Գի­տեր՝ որ­տեղ: Ըն­կեր­նե­րից շա­տերն ար­դեն չկա­յին՝ կա­րոտ ու­ներ: Հա­ճախ էր միա­նում մեր ըն­կե­րախմ­բի կե­րու­խու­մին ու… հոր­դում էր հայ­հո­յան­քը: Ա­պա­հով­ված էր ու ստեպ-ստեպ ինքն էր սե­ղան բա­ցում: Մեկ-մեկ մտեր­միկ զրու­ցում էինք:

– Ան­կապ երկ­րում են շատ ու­շունց տա­լիս. այն­տեղ, ուր շատ են տագ­նապն ու ա­նո­րո­շութ­յու­նը, ա­նար­դա­րութ­յունն ու զրկան­քը՝ հայ­հո­յա­խո­սութ­յու­նը ծաղ­կում, փթթում է: Օ­րի­նակ՝ սո­վե­տի վեր­ջին տա­րի­նե­րին պաշ­տոն­յա­նե­րի խոս­քում հի­շո­ցը քիչ էր, այժմ ու­րիշ է: Լ­սիր՝ մի տես ին­չե՜ր են խո­սում խորհր­դա­րա­նում: Ա՛, քո տու­նը շին­վի, սաղ աշ­խար­հը լսում է, է՜,- ա­սաց ու հան­դի­սա­վոր հղեց.

– Թող ոչ ոք չհա­մար­ձակ­վի նա­խա­տին­քով և հայ­հո­յութ­յամբ բա­ցել իր բե­րա­նը որ­ևէ մար­դու պատ­վի ու պաշ­տո­նի դեմ, ով էլ որ սա լի­նի: «Ո­րո­գայթ Փա­ռաց», հոդ­ված 129: Գ­նա՝ ստու­գիր, ու նաև տես, թե էլ ին­չեր է գրված մեր այդ­պես էլ չստեղծ­ված ե­րազ-պե­տութ­յան սահ­մա­նադ­րութ­յան մեջ:

Ա­սաց ու նստեց թևա­թափ: Հա­նեց ցի­լինդր կոչ­վող գլխար­կը, ո­րի վեր­ջին կրողն էր ին­քը մեր քա­ղա­քում, սղա­լեց մա­զե­րը, բռնցքած ձեռ­քը հե­նեց այ­տին, հա­յաց­քը հա­ռեց աչ­քե­րիս, թե՝

– Զար­մա­նում եմ… խի՛ ես զար­մա­նում՝ լե­զուն ո՛չ ոս­կոր ու­նի, ո՛չ էլ տա­կին՝ փուշ…

– Բայց ա­սում են՝ մեր ժո­ղո­վուրդն այն­քան էլ հայ­հո­յա­բե­րան չէ, ու հի­շո­ցը զգա­լի տեղ չու­նի մեր մշա­կույ­թի մեջ,- հա­րե­ցի:

– Հայ­հո­յան­քը կա մարդ­կութ­յան ման­կութ­յան ար­շա­լույ­սից ի վեր: Բա­նահ­յու­սա­կան գո­հար­ներ են ծնվել հայ­հո­յա­խո­սութ­յան ըն­դեր­քում, փայ­լա­տա­կել՝ չքա­ցել ու դեռ կան: Դա յու­րօ­րի­նակ, ա­նար­յուն մար­տար­վես­տի տե­սակ էր ու մրցաս­պա­րեզ՝ նաև, ինչ­պես ա­շու­ղա­կան զվարթ մե­նա­մար­տե­րը: Հի­շում եմ սա, որ­պես պա­տա­նե­կան հի­շո­ղութ­յան պա­տա­ռիկ,- ա­սաց ու մտա­սուզ­վեց առ­կայ­ծող հու­շե­րի դեղ­նահր­կեզ հե­ռու­նե­րում: Ս­պա­սումս եր­կա­րեց:

– Հին գյու­ղը,- վեր­ջա­պես խո­սեց,- թիկ­նած էր կիր­ճի դի­մա­կա եր­կու դա­րա­վանդ­նե­րին: Պաղ զեփ­յու­ռի թևին մշտա­պես ճախ­րում էին մարդ­կանց ճի­չու­կան­չե­րը: Ն­րանց մեղ­րա­ծոր ա­ղա­ղակ­նե­րը, զարն­վե­լով ա­ռա­պար­նե­րին, մա­րող ղո­ղանջ­նե­րի նման ար­ձա­գան­քում էին հե­ռու­նե­րում: Եր­կու լեռ­նա­կան­ներ լեզ­վակռ­վի էին բռնվել՝ դիր­քա­վոր­ված հա­կա­դիր ձո­րա­լան­ջե­րին: Որ­պես երկ­սայ­րի տե­գա­շեղբ, սու­րում էր եր­կուս­տեք հայ­հո­յան­քը բիրտ, խո­ցո­տում ան­տես, ա­նար­յուն: Կող­մե­րից մեկն աժ­դա­հա էր: Ա­սում էին, որ սրա մա­հակն այն­քան ծանր է ե­ղել, որ որ­տե­ղով քարշ է տվել՝ տե­ղը ե­րեք ա­միս խոտ չի բու­սել: Ու սրա նյար­դե­րը տե­ղի են տա­լիս: Երբ կա­տա­ղած նետ­վում է ա­ռաջ, մրցա­կիցն ա­հա­բեկ գո­չում է.

– Գա­լիս ես՝ ի՞նչ ա­նես, հո մարդ չե՞նք սպա­նել, դու՝ էդ­տե­ղից, ես՝ էս­տե­ղից, կռիվ­ներս ա­նենք՝ պրծնի՝ գնա:- Ու կռի­վը կանգ­նում է: Բա՜… ե­ղել է նաև ծի­սա­կան հայ­հո­յանք. մա­նուկ ժա­մա­նակ, երբ հո­տաղ էի՝ լսել եմ մաճ­կալ­նե­րից: Մեկ-մեկ, որ խո­փը դեմ էր առ­նում քա­րին, տա­լիս էր՝ քիչ էր մնում ա­տամ­ներս թա­փեր: Թունդ ու­շունց-մաղ­թանք էին տա­լիս վա­րա­տե­ղը հաց բե­րող կա­նանց ու աղ­ջիկ­նե­րին: Ի դեպ՝ նրանց լսե­լի: Ինչ­պես հո­րո­վե­լով-ջան­քով հողն էին սերմ­նա­վո­րում-ցա­նում, այն­պես էլ հայ­հո­յան­քով այ­րա­կան կա­նանց էին ցան­կա­լի սերն­դա­զո­րա­գործ մայ­րա­կան շնորհ հղում: Դա յու­րօ­րի­նակ ա­ղոթք-հմա­յանք էր՝ չար­խա­փան զո­րութ­յամբ: Եվ դա նոր­մալ էր ըն­կալ­վում՝ հե­թա­նոս սո­վո­րույթ էր:

Ա­սաց, մատ­ներն ա­գու­ցեց ի­րար մեջ, հո­րան­ջե­լով բա­զուկ­նե­րը վեր պար­զեց, ձգվեց ու թե՝

– Ա՛, ես դրանց… ա­սում ես՝ մեր մշա­կույ­թի մեջ: Մ­շա­կույթ ե՞ն թո­ղել՝ հի­նը հիմ­նա­քա­րու­քանդ են ա­րել՝ նա­խան­ձե­լի ջա­նա­սի­րութ­յամբ: Նոր հա­վա­տի մեջ հայ­հո­յան­քի տա­բու կար: Հ­րա­պա­րա­կավ հայ­հո­յած մարդն այդ օ­րը ե­կե­ղե­ցի մտնե­լու ի­րա­վունք չու­ներ:

– Ի­րո՞ք:

– Ա­յո՛:

Եվ ի՞նչ ու­նե­նար: Իս­լա­մի ա­հա­լից ծո­վում ո՞վ էր քրիս­տոն­յա կի­սաստ­րուկ հպա­տա­կին հան­դուր­ժել հայ­հո­յել: Եվ ո՞ւմ հայ­հո­յեր: Նա­յեք մեր հի­շոց­նե­րի բա­ռամ­թեր­քը՝ ոչ մի հայ­կա­կան բան: Ան­գամ՝ մինչ այժմ: Նա­խա­տինքն ու լու­տան­քը տի­րո­ղի մե­նաշ­նորհն էին: Ջ­լատ էր ու տկար մեր հայ­րե­նա­տեր ա­զա­տա­նին: Մեր ոս­կե հուն­դե­րը, դա­րեր ի վեր, անպ­տուղ­-ան­սե­րունդ սմքել են: Սմ­քել են՝ մի կտոր չոր­թան ա­ղա­չուն ու գթա­մուր լեզ­վի տակ, մեր ա­նա­ռիկ բեր­դաշ­խար­հում այն­քա՜ն ա­ռա­տո­րեն սփռված ա­րանց ու կու­սա­նաց մե­նաս­տան-ա­նա­պատ­նե­րում: Ու ո­թել է մեր ցե­ղի ա­րար­չա­կան բազ­կե­րա­կը… անխ­նա…

– Բայց ի՞նչ եք կար­ծում, ո՞րն է հայ­հո­յան­քի բուն պատ­ճա­ռը,- հարց­րի:

– Հայ­հո­յան­քը ծնվում է հույ­զից: Հույ­զը բխում է սրտից, ցո­լա­նում՝ փայ­լա­տա­կում դեմ­քին, այ­լա­կերպ­վում, դառ­նում զայ­րույթ ու զար­մանք… չքա­նում՝ հանգ­չում: Ին­չե՜ր է պար­տա­կում դեմ­քը բյուր­դի­մակ: Մարդ­կա­յին կեր­պա­րանքն ա­նեզր ու ա­նել հույ­զե­րի ցու­ցաս­պա­րեզն է ու… դամ­բա­րա­նա­դաշ­տը,- վրա տվեց փու­թով, ա­պա՝ թե.

– Հայ­հո­յա­կան պոռթ­կու­մը զո­րա­վոր հա­մա­դար­ման է: Ինչ­քա՜ն սրտեր կպայ­թեին, ե­թե չլի­ներ լա­րում­նա­պարպ բա­լա­սա­նը: Կծն­վի նա՛և զո­րութ­յու­նից, և՛ ան­զո­րութ­յու­նից, և՛ կա­րեկ­ցան­քից, և՛ ա­տե­լութ­յու­նից… ու կհնչի հա­ճախ՝ ա­կա­մա: Ան­գամ երբ­ևէ հայ­հո­յանք չլսած մա­նու­կը դա ա­նե­լու հա­կում է դրսևո­րում: Ա­վե­լին՝ հո­րի­նում է: Որ­դիս, օ­րի­նակ, նե­ղաց­նո­ղին «տոզ­նիկ», «դո­զա­վա­լի», «կա­կոզ­նիկ» ու նման այլ բա­ռե­րով էր պատ­վում: Վեր­ջա­պես, ա­սում են, կա բու­ժա­մե­թոդ՝ հայ­հո­յա­թե­րա­պիա, ու այն խնդիր­ներ է լու­ծում:

– Հա՛, բայց դա այլ խնդիր է. առ­նա­կա­նութ­յան հետ կապ­ված: Ի՞նչ եք կար­ծում՝ հա­սա­րա­կութ­յան ո՞ր շեր­տե­րի լե­զուն էր ա­վե­լի շատ պղծա­լից:

– Ս­տո­րին: Նա­յեք՝ քննեք սլա­վոն ցե­ղի լեք­սի­կո­նը, ո­րը դեռ դա­րու­կես ա­ռաջ մե­ծավ մա­սամբ ճորտ էր: Ցան­կա­ցած միտք դյու­րո­րեն ար­տա­հայտ­վում է ան­պար­կեշտ եռ­յա­կով, ու խոս­քի մեջ հա­մար­յա ագ­րե­սիա չկա: Ն­րանք գո­յու­թե­նա­կան սպառ­նանք չու­նեին. գեղ­ջուկ կեն­ցաղն էր հայ­հո­յա­ծին: Ի դեպ, հայ­հո­յան­քի մի տե­սակ էլ կա, որ տա­րած­ված է գլխա­վո­րա­պես մեր լեռ­նաշ­խար­հում: Այս դեպ­քում այն ար­տա­բեր­վում է ոչ թե ցա­սու­մից, այլ, մի տե­սակ, կրա­վո­րա­կան ար­տա­հայ­տութ­յամբ, բայց և, սա­կայն, սե­փա­կան անձն ընդգ­ծե­լու մղու­մով և հիմ­քում ու­նի որ­ևէ օ­տա­րա­մուտ ան­վան կամ բա­ռի տա­ռա­դար­ձութ­յան տա­րօ­րի­նա­կութ­յու­նը: Ու հա­ճախ կա­րող ես տես­նել, թե ինչ­պես է մի ար­հես­տա­վոր ա­սում հաս­տա­տա­պես սխալ դիր­քո­րո­շում ու­նե­ցող մյուս ար­հես­տա­վո­րին. «Ա՜յ, Պա­րա­նա­պա­նե­մաս(1) տես­նես»…

Լավ, լավ, գլուխս… հար­թու­կե­ցիր, բեր մեր է­շի գնից խո­սենք՝ էս երկ­րի վերջն ի՞նչ է լի­նե­լու,- ա­սաց լուրջ-լուրջ ու ոտ­քի կանգ­նեց:

– Չ­գի­տեմ, վեր­ջից ե­կո­ղի դեռ չեմ հան­դի­պել. հան­դի­պեմ՝ կա­սեմ,- հեգ­նե­ցի:

– Յա­մա՜ն կա­սես. կա­սե՜մ: Էլ ա­սե­լու բան չկա. երգ­ներս երգ­ված է. քա­նի դեռ հույս­ներս խա­չի վրա է: Ու ո­գե­թա­փուր թի­կունք­նե­րիս խա­չեր ա­ռած, մեր իսկ հո­գու թա­փառ տեն­չով, աշ­խար­հա­ցիր, հաս­տատ, կլի­նենք, ու մի սևա­գիր ա­նեծք հա­վերժ կխա­րան­վի մեր ազն­վա­ծին ցե­ղի ճա­կա­տին: Հե­ռու չէ այդ օ­րը, ե­թե խել­քի չգանք. ե՛ս դրանց մե­րը…- ա­սաց ու հրա­ժեշտ տվեց, օ­րեր անց, նաև՝ պա­տիր աշ­խար­հին:

1. Գետ Լա­տի­նա­կան Ա­մե­րի­կա­յում։

Վարդան Սարգսյան 

Ակսել Բակունցի տուն-թանգարանի վարիչ, արձակագիր

Աղբյուրը՝ 22/07/2022 , ԳՐԱԿԱՆ ԹԵՐԹ